« حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ » « 1 » ، كه خاطر نشان مىسازد مردم بعد از مردن در برزخى زندگى مىكنند كه متوسط است ميان حيات دنيوى - كه بازيچه اى بيش نيست - و ميان حيات اخروى - كه حقيقت زندگى است - هم چنان كه فرموده : « وَما هذِه الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ » « 2 » . كوتاه سخن ، دنيا دار عمل ، و برزخ دار آماده شدن براى حساب و جزاء ، و آخرت دار حساب و جزاء است . و آيه شريفه « يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّه النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَه نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَاغْفِرْ لَنا » « 3 » كه مىرساند رسول خدا ( ص ) و مؤمنينى كه با اويند با نورى كه در دنيا كسب نموده و در برزخ فراهم كرده‌اند به عرصه قيامت در آمده ، آن گاه درخواست مىكنند كه خدا نورشان را تكميل نمايد و بقاياى عالم لهو و لعب را از آنان بزدايد . * ( « وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ » ) * - اين جمله به منزله نتيجه و تفريعى است كه به ظاهرش بر جمله قبلى : * ( « ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَه النَّاسُ » ) * مترتب شده است ، چون جمع شدن مردم مستلزم مشاهده نيز هست ، چيزى كه هست لفظ جمله مورد بحث مقيد به ناس ( مردم ) نشده ، و اطلاقش اشعار دارد بر اينكه آن روز براى هر كسى كه بتواند مشاهده كند مشهود است ، چه مردم ، چه ملائكه ، و چه جن . و آيات بسيارى كه دلالت مىكنند به محشور شدن جن و شياطين و حاضر شدن ملائكه در قيامت همه اين اطلاق را تاييد مىكنند . * ( « وَما نُؤَخِّرُه إِلَّا لأَجَلٍ مَعْدُودٍ » ) * يعنى براى اين روز أجل و سررسيدى است كه قبل از رسيدن آن واقع نخواهد شد ، و كسى نيست كه حكم خدا را عقب بيندازد و قضاى او را لغو كند ، خود او هم آن روز را تاخير

--> ( 1 ) و چون مرگ يكى از آنان فرا رسد ، گويد پروردگارا مرا بازگردان شايد عمل شايسته اى انجام دهم ، هرگز ! اين كلمه ايست كه وى گوينده آنست ، پيش رويشان برزخى است تا روزى كه برانگيخته شوند . سوره مؤمنون ، آيه 99 و 100 . ( 2 ) زندگى اين دنيا به جز بازيچه و سرگرمى نيست و اگر بدانند ، زندگى حقيقى در سراى ديگر است . سوره عنكبوت ، آيه 64 . ( 3 ) در آن روز كه خدا ، پيغمبر و آنان را كه با وى ايمان آورده‌اند خوار نكند و نورشان پيشاپيش ايشان و بر طرف راستشان در حركت است ، و گويند پروردگارا نور ما را كامل كن و ما را بيامرز كه تو بر همه چيز توانايى . سوره تحريم ، آيه 8 .